تاریخچه چای در ایران
چای از چین تا لاهیجان !
چای، به عنوان یکی از محبوبترین نوشیدنیها در دنیا و پس از آب، پرمصرفترین نوشیدنی جهان به شمار میرود. تاریخ کشت گیاه چای، که با نام علمی کاملیا سیننسیس شناخته میشود، به ۵۰۰۰ سال پیش و به کشور چین برمیگردد. به دلیل خواص فراوان چای، کشت آن به تدریج در قاره آسیا گسترش یافت و سپس به سایر نقاط جهان منتقل شد.
طبق شواهدی چای در ایالت آسام هند و میانمار شمالی نیز کشت میشده است.
واژه چای از خاستگاه چای، یعنی کشور چین، نشأت گرفته است. چینیها دو تلفظ متفاوت برای چای داشتند: در گویش چینی جنوبی به صورت “چای” و در گویش چینی شمالی به شکل “تِی” بیان میشد. هر دو این تلفظها از یک واژه واحد در چین باستان نشأت میگیرند. اروپاییان به تبعیت از استان آمو در شمال چین، واژه “Tea” (که از “تی” مشتق شده) را برای این نوشیدنی انتخاب کردند. در آسیا و شمال آفریقا، با توجه به واژه “چا” در استان کانتون در جنوب چین، واژه “چای” برای این نوشیدنی محبوب به کار رفت.
کشت چای از کدام کشور آغاز شد؟
در گذشته، چای به عنوان نوشیدنیی شفابخش و دارویی مورد استفاده قرار میگرفت و همچنین در مناسبتهای سلطنتی و مذهبی به عنوان نشانهای از جایگاه اجتماعی، به عنوان یک نوشیدنی ممتاز سرو میشد. این موضوع نشاندهنده اهمیت چای در فرهنگ آسیاییهاست.
همچنان که اشاره شد، کشت چای به تدریج در آسیا و دیگر نقاط جهان گسترش یافت.
در ادامه، به تاریخ ورود چای به ایران و مسبب ورود آن به ایران اشاره خواهیم کرد.
ورود چای به ایران
با وجود اینکه چای در حال حاضر پرمصرفترین نوشیدنی در میان ایرانیهاست، تاریخ کشت چای در ایران به حدود ۱۱۰ سال پیش برمیگردد. البته مصرف چای سیاه در کشور ما از اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم آغاز شده است، اما کاشت آن سابقهای حدود یک قرن دارد.
در قرن هجدهم، امیرکبیر دو دست ظروف چایخوری را دریافت کرد، شامل یک سماور نقرهای از دولت فرانسه و یک سماور دیگر از یک تاجر روسی. او همچنین انحصار سماورسازی با یارانه دولتی را به یک استادکار در اصفهان واگذار کرد. بنابراین، میتوان به راحتی نتیجه گرفت که ایرانیها در آن زمان با چای آشنا بودهاند.
قهوه در زمانهای گذشته نوشیدنی رایج ایرانیها محسوب میشد، اما به دلیل دوری ایران از کشورهای تولیدکننده قهوه و مشکلات حملونقل در آن زمان، به همراه نزدیکی ایران به چین و هند و وجود جادههای ارتباطی مناسبی مانند جاده ابریشم، چای بهراحتی جایگزین قهوه شد.
کاشف السطلنه پدر چای ایران
شخصی به نام حاج محمد اصفهانی در سال ۱۲۶۱ هجری شمسی کشت چای را در ایران آغاز کرد، اما در این امر موفق نشد. در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی، محمد میرزای چایکار، معروف به “کاشف السلطنه” و ژنرال کنسول ایران در هند، بیان کرد که مقدار زیادی ارز از کشور برای واردات چای صرف میشود و میتوان با کشت چای در داخل کشور، یک منبع اقتصادی قوی ایجاد کرد.
با اینکه هندوستان یادگیری فنون کشت چای را برای خارجیها ممنوع کرده بود، کاشف السلطنه موفق شد فنون کشت و تولید چای را بیاموزد.
او با مطالعه و بررسی شرایط آب و هوایی ایران و شباهت آن به آب و هوای شمال هند، با زحمات بسیار تعدادی بذر و سه هزار اصله نهال را با گاری و درشکه به ایران منتقل کرد و سپس کشت چای را در لاهیجان و کلارآباد آغاز نمود.
او با مخالفت برخی افراد روبهرو شد و گاهی برخی از مخالفانش به ویرانی باغهای چای دست میزدند. همچنین، از آنجا که در نخستین مرحله کشت چای در زمینهای زراعی، نیاز بود که ۵ سال برای اولین برداشت صبر شود، کشاورزان تمایلی به کشت چنین محصولی نداشتند.
با این حال، کاشف السلطنه، که به “پدر چای ایران” معروف است، تمامی سختیها را تحمل کرد و به تدریج باغات چای را گسترش داد. از آنجا که کشاورزان لاهیجانی اولین بار اقدام به کشت چای کردند، مقبره کاشف السلطنه نیز در لاهیجان ساخته شد و امروزه به عنوان گنجینهای از تاریخ چای ایران شناخته میشود.
